Εκατοντάδες πολίτες διέρχονται καθημερινά από το σημείο, στο κέντρο του Βόλου, ωστόσο ελάχιστοι γνωρίζουν ότι σε πάροδο της οδού Δημητριάδος, μεταξύ Γκλαβάνη και Κουμουνδούρου βρίσκεται το σπίτι όπου έζησε για 19 περίπου χρόνια η τραγουδίστρια του έπους του ’40, Σοφία Βέμπο.
Πέμπτη πρωί, τέσσερις ημέρες μετά την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου και στην πάροδο της οδού Δημητριάδος 221-223 η εικόνα είναι άθλια, τριτοκοσμική. Μπάζα, σκουπίδια σε ένα εγκαταλειμμένο σπίτι και ανάμεσα σε αυτά σύριγγες ναρκωτικών, στο σπίτι που είχε φιλοξενήσει την τραγουδίστρια του έπους του ΟΧΙ.
Μπάζα και σκουπίδια στο σπίτι της τραγουδίστριας του έπους του ’40
Οι Έλληνες είναι από αυτούς, που ξεχνούν την ιστορία τους εύκολα, τόσο εύκολα που ξέχασαν και οι Βολιώτες, ότι κάποτε σε αυτόν τον τόπο έζησε η Σοφία Βέμπο. Από τη μια αφαίρεσαν την προτομή της στο προαύλιο του Δημαρχείου, προτομή που δεν έχει αντικατασταθεί μέχρι σήμερα και από την άλλη έχει εγκαταλειφθεί, χρόνια τώρα, το σπίτι όπου έζησε τα νεανικά της χρόνια η τραγουδίστρια που συνέδεσε τη φωνή της με τον αντιφασιστικό αγώνα. Μερικά σκαλοπάτια συνδέουν το έρημο δίπατο σπίτι με την πάροδο και από πάνω στέκει η σιδερένια στριφτή σκάλα, με την οποία συνδέεται το υπερυψωμένο ισόγειο με τον πρώτο όροφο. Σπασμένα τζάμια, λεκάνες, πλακάκια, σίδερα σκουριασμένα, χαρτιά από εδώ και από εκεί, συνθέτουν την άθλια εικόνα της εγκατάλειψης, με τους τοίχους της κατοικίας να κρύβουν τα μυστικά της ζωής της τραγουδίστριας και ηθοποιού, που λατρεύεται μέχρι σήμερα.
Ανάμεσα στα μπάζα και τα σκουπίδια σύριγγες, προφανώς από χρήση ναρκωτικών, ενώ όπως επισημαίνει και περίοικος, «πολλές φορές έδιωξα πρεζόνια από εδώ». Το ζήτημα δεν είναι μόνον ότι το εγκαταλειμμένο σπίτι άνηκε μέχρι το 1923 στην οικογένεια Μπέμπου (αυτό ήταν το αληθινό τους επίθετο), όπως επιβεβαιώνεται και από το πωλητήριο, που συντάχθηκε σε συμβολαιογραφείο του Βόλου, στις 30 Απριλίου του 1923, με βάση το οποίο η οικογένεια Μπέμπου το πούλησε στον Δημήτριο Παπαχατζή, τον σημερινό ιδιοκτήτη, αλλά και το ότι το οίκημα αποτελεί μια πραγματική χωματερή στο κέντρο της πόλης, επικίνδυνο για τη δημόσια Υγεία. Ο πρώην υπουργός και αντιπρόεδρος της Βουλής Γ. Σούρλας είναι ο άνθρωπος που ανακάλυψε το σπίτι της οικογένειας Μπέμπου το 2015, όπως συμπεραίνεται και από τις αφηγήσεις των σημερινών ιδιοκτητών του ακινήτου. Μάλιστα ο κ. Σούρλας είχε ζητήσει με επιστολή του προς τον πρώην υπουργό Πολιτισμού και την Περιφέρεια Θεσσαλίας, να αξιοποιηθεί το σπίτι της Βέμπο και να γίνει χώρος αναφοράς για την τραγουδίστρια της Νίκης, που ταυτίστηκε με το έπος του 1940 και κατέστη εθνικό σύμβολο. Βέβαια η επιστολή κάθε άλλο ελήφθη υπόψη απ’ αυτούς που την παρέλαβαν και έτσι σήμερα το διώροφο κτίριο παραμένει εγκαταλειμμένο και κατεστραμμένο από τους κατά καιρούς ενοίκους του.
Η σκουριασμένη σκάλα οδηγεί στον πάνω όροφο του σπιτιού
Ταμίας σε κατάστημα Η οικογένεια Μπέμπου (Βέμπο) είχε εγκατασταθεί στο σπίτι το 1914, με την υπογραφή της ελληνοτουρκικής συμφωνίας ανταλλαγής πληθυσμών που συνομολόγησε η κυβέρνηση Ε. Βενιζέλου, οπότε αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη, επιστρέφοντας στη Τσαριτσάνη και από εκεί στον Βόλο. Η Σοφία ήταν μόλις τεσσάρων ετών. Γεννήθηκε στην Καλλίπολη της Θράκης, στις 10 Φεβρουαρίου 1910. Ο πατέρας της Θανάσης, εργαζόταν ως καπνεργάτης, ενώ είχε τρία αδέρφια, την Αλίκη, τον Τζώρτζη και τον Ανδρέα. Το όνομα Βέμπο επέλεξε η ίδια να υιοθετήσει, κάνοντας και τις απαραίτητες νόμιμες διαδικασίες, επειδή έτσι (εσφαλμένα) είχε συνηθίσει να προφέρει το όνομά της το κοινό. Η Σοφία πήγε σχολείο στο Βόλο, ενώ αναγκάστηκε να εργάζεται από πολύ νωρίς, λόγω φτώχειας. Εργάστηκε ως ταμίας στο κατάστημα «Φλωριά» του Βόλου. Παράλληλα της άρεσε η μουσική και αγοράζοντας μία κιθάρα, άρχισε να εξασκείται σ΄ αυτή, με τη βοήθεια της φίλης της Μαρίτσας Χασάπη.
Τον Σεπτέμβριο του 1933 αποφάσισε να εγκατασταθεί στη Θεσσαλονίκη, να βρει τον αδελφό της Τζώρτζη, που σπούδαζε εκεί και που είχε καιρό να στείλει γράμμα στην οικογένεια. Έτσι παίρνοντας την κιθάρα της επιβιβάστηκε στο ατμόπλοιο «Κεφαλληνία», όπου στη διάρκεια του ταξιδιού της άρχισε με την κιθάρα της το τραγούδι. Σε ελάχιστο χρόνο όλοι οι επιβάτες του πλοίου και το πλήρωμα βρίσκονταν γύρω της και την χειροκροτούσαν, ενθουσιασμένοι από τη φωνή της. Αυτή θεωρητικά ήταν και η πρώτη δημόσια εμφάνιση της Σοφίας. Πέθανε από εγκεφαλικό επεισόδιο στις 11 Μαρτίου του 1978 και η κηδεία της μετατράπηκε σε ένα πάνδημο συλλαλητήριο. Η ελληνική Πολιτεία ποτέ δεν ήρθε σε συνεννόηση με τους ιδιοκτήτες του οικήματος, για να το αποκτήσει και να το αξιοποιήσει. Να γίνει μουσείο ή χώρος αναφοράς για τη Σοφία Βέμπο, για την Ελληνίδα που διακρίθηκε για την πατριωτική και κοινωνική της προσφορά.
Ο κατεστραμμένος περίβολος στην εκκλησία της Ανάληψης μαρτυρά το αεροπορικό χτύπημα των Ιταλών στις πρώτες ημέρες του πολέμου
Η αναδίφηση των αρχείων από τις εφημερίδες που κυκλοφορούσαν στο Βόλο το 1940, φανερώνει άγνωστες πτυχές της ζωής στην πόλη μετά την κήρυξη των εχθροπραξιών από τους Ιταλούς εναντίον της χώρας μας, που σηματοδότησε την είσοδο της Ελλάδας στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η όψη του Βόλου άλλαξε μεμιάς, με την περιγραφή των πρώτων ημερών του πολέμου να παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον τρία τέταρτα του αιώνα αργότερα. Ο σημερινός 75ος εορτασμός της επετείου του «Όχι» αποτελεί μίας πρώτης τάξης ευκαιρία να θυμηθούμε χαρακτηριστικές σκηνές από τα εμπόλεμα βιώματα των Βολιωτών.
Οι πολεμικές ετοιμασίες στα μετόπισθεν ήταν εντατικές. Την ίδια στιγμή που χιλιάδες Βολιώτες αναχώρησαν για την πρώτη γραμμή, όσοι έμειναν πίσω έδωσαν τον δικό τους αγώνα, με τη θεματολογία τόσο της «Θεσσαλίας», όσο και του «Ταχυδρόμου» να κινείται πάνω σ’ αυτό το πλαίσιο. Η άρνηση του Ιωάννη Μεταξά στο τελεσίγραφο των Ιταλών για ελεύθερη διέλευσή τους από τη χώρα μας έγινε δεκτή από τον ελληνικό λαό με πανηγυρική διάθεση και άπαντες ξεκινούσαν για το μέτωπο δίχως να φοβούνται την υπεροπλία των στρατευμάτων του Μουσολίνι. Η συνέχεια άνηκε στους Έλληνες στρατιώτες και την εποποιία τους πάνω στις χιονισμένες βουνοκορφές της Πίνδου, που προτίμησαν να θυσιαστούν παρά να υποδουλωθούν και κατάφεραν στο τέλος να απωθήσουν τους Ιταλούς.
Το σκληρό πρόσωπο του πολέμου. Νεκροί από τους βομβαρδισμούς στο Βόλο, με τα άψυχα κορμιά να προκαλούν δέος μέχρι και σήμερα
Ο άμαχος πληθυσμός στρατεύτηκε υπέρ του αγώνα. Οι κακουχίες και οι αντιξοότητες στο μέτωπο, έκαναν επιτακτική την ανάγκη ενίσχυσης των στρατιωτών. Μάλλινες κάλτσες και φανέλες ήταν τα υπ’ αριθμόν ένα είδη που στέλνονταν στην πρώτη γραμμή, με τον τότε έπαρχο Βόλου Σπύρο Μέξα να σημειώνει σε ανακοίνωσή του: «Οι οικοδέσποινες του Βόλου, όπως αφίνουσαι πάσαν άλλην περιττήν απασχόλησιν, επιδοθούν τόσον αυταί, όσον και άπαντα τα θήλεα μέλη εις τις οικογενείας των, την κατασκευήν μαλλίνων καλτσών».
Έκκληση για βοήθεια απηύθυνε και ο τότε Δήμαρχος Παγασών, Νίκος Σαράτσης, ο οποίος ζήτησε από τους Βολιώτες να συνδράμουν στο προσωπικό των στρατιωτικών νοσοκομείων που λειτούργησαν εκείνο το διάστημα στο Βόλο και δέχονταν καθημερινά τραυματίες από το αλβανικό μέτωπο.
Τα μέτρα από τη Διεύθυνση Χωροφυλακής Μαγνησίας και το Επαρχείο Βόλου ήταν διαρκή και οι ανακοινώσεις διαδέχονταν η μία την άλλη. «Απαγορεύονται οι κωδωνοκρουσίαι και οι συριγμοί των εργοστασίων», ανέφερε μεταξύ άλλων η διαταγή του έπαρχου. Ανάμεσα στις εντολές που δόθηκαν προς τους πολίτες ήταν επίσης η συσκότιση, αλλά και η απαγόρευση της κυκλοφορίας μετά τις 9 το βράδυ (πλην των χωροφυλάκων και των φαλαγγιτών της ΕΟΝ, η οποία διαλύθηκε τρεις μήνες μετά το θάνατο του δικτάτορα Μεταξά και την είσοδο των Γερμανών στην Ελλάδα). Επίσης είχαν απαγορευθεί οι συναθροίσεις χωρίς την άδεια των στρατιωτικών αρχών, οι συζητήσεις για τις κινήσεις των ελληνικών στρατευμάτων, ενώ είχε επιβληθεί λογοκρισία σε εφημερίδες, περιοδικά, τηλεγραφήματα και τηλεφωνικές συνδιαλέξεις. Οι παραβάτες περνούσαν από έκτακτα στρατοδικεία, που είχαν συσταθεί τότε, αν και οι αναφορές στον τοπικό Τύπο είναι σχεδόν μηδαμινές.
Άποψη του τρούλου στο ναό της Μεταμόρφωσης, που υπέστη ζημιές από τις ιταλικές βόμβες τον Νοέμβριο του 1940
Μία άλλη ενδιαφέρουσα πτυχή για τα τεκταινόμενα στα μετόπισθεν είναι η απασχόληση 2.000 και πλέον Βολιωτών για την κατασκευή ορυγμάτων εντός του πολεοδομικού συγκροτήματος, αλλά και οι προσφορές των πολιτών υπέρ του αγώνα. Επιχειρήσεις και ιδιώτες συνέδραμαν με όσα μέσα διέθεταν και έβλεπαν τα ονόματά τους στη «Στήλη τιμής» που δημοσίευαν οι εφημερίδες της πόλης. Από είδη πρώτης ανάγκης και τρόφιμα, μέχρι και τις βέρες τους δώρισαν ορισμένοι, δείχνοντας για μία φορά ακόμη τη συστράτευση όλων στις κρίσιμες εκείνες στιγμές.
Οι ιταλικοί βομβαρδισμοί
Η Βασιλική Ιταλική Αεροπορία (Regia Aeronautica) επέδραμε για πρώτη φορά κατά του Βόλου τη Δευτέρα 4 Νοεμβρίου 1940, ακριβώς οκτώ ημέρες μετά την έναρξη των εχθροπραξιών. Ο συναγερμός σήμανε λίγο πριν το μεσημέρι. Συγκεκριμένα οι αντιαεροπορικές σειρήνες ήχησαν στις 10.45 το πρωί, όταν στον ορίζοντα φάνηκαν τα πρώτα ιταλικά βομβαρδιστικά. Οι Ιταλοί για πολλούς μήνες εκτέλεσαν αποστολές βομβαρδισμού πάνω από την Ελλάδα. Σκότωσαν δεκάδες αμάχους, έχοντας ως στόχο την τρομοκράτηση του πληθυσμού και ο Βόλος δεν αποτέλεσε εξαίρεση από τον κανόνα. Οι ιταλικές βόμβες έπεσαν σε πολλά σημεία της πόλης, ενώ το πρώτο θύμα ήταν ένας 15χρονος έφηβος. Ωστόσο, όπως σημειώνουν τα δημοσιεύματα της εποχής, η έγκαιρη μετάβαση των περισσότερων Βολιωτών στα καταφύγια και τα υπόγεια των σπιτιών τους, περιόρισε αισθητά τις απώλειες.
Συντρίμμια έγιναν πριν από 75 χρόνια πολλά κτίρια του Βόλου
Την επόμενη ημέρα μετά τον βομβαρδισμό η «Θεσσαλία» ειρωνεύτηκε την αστοχία των Ιταλών αεροπόρων, και θέλοντας παράλληλα να τονώσει το ηθικό των πολιτών έγραψε χαρακτηριστικά: «Δύο ημικατεστραμμένα οικήματα επί της οδού Δημητριάδος, τα οποία ήρθαν οι λεβέντες από τα πέρατα του κόσμου να γκρεμίσουν εξυπηρετούντες έτσι το Δήμο Παγασών, ο οποίος από καιρού εσχεδίασε να τα κατεδαφίση δια λόγους ρυμοτομίας… Κάτω όμως των δύο κατεστραφέντων οικημάτων υπήρχαν κατά σύμπτωσιν δύο ραφεία εκ των οποίων το ένα πέρυσι και το άλλο φέτος έρραψαν ανά μίαν στρατιωτικήν στολήν. Έτσι οι ιταλικές βόμβες δεν πήγαν χαμένες, αλλά κατέστρεψαν επιτέλους και μερικούς στόχους… στρατιωτικής σημασίας».
Σε άλλο σημείο του ίδιου δημοσιεύματος, ο συντάκτης ειρωνεύτηκε την κατάληξη αρκετών βομβών στα νερά του Παγασητικού, γράφοντας: «Αν κατερρίπτετο κανένα από τα επιδραμόντα εις την πόλιν μας αεροπλάνα, οι γενναίοι Ιταλοί πιλότοι θα έπρεπε αμέσως να παραπεμφθούν εις δίκην επί παρανόμω αλιεία διά δυναμίτιδος. Οι βόμβες τους οι περισσότερες των οποίων έπεσαν στην θάλασσα, εσκότωσαν ένα πλήθος ψαριών, τα οποία αργότερα περισυνέλεξεν ο κόσμος και τα έφαγε εις υγείαν των Ιταλών. Ελπίζομεν ότι όταν ρθουν καμμιά άλλη φορά, τα ψάρια που θα σκοτώσουν να είναι πιο καλοθρεμένα, διότι ως τότε θα εξέλθη ο ιταλικός στόλος της κρύπτης του και έτσι τα ψάρια της Μεσογείου θα παχυνθούν από τα ιταλικά κουφάρια».
Ο Μουσολίνι απεικονίζεται περίλυπος πάνω σε ένα γάιδαρο, μετά την ήττα που υπέστη η Ιταλία στον πόλεμο του ’40. Χαρακτηριστική γελοιογραφία που δημοσιεύτηκε εκείνη την εποχή στον Τύπο του Βόλου
Η επανεμφάνιση των ιταλικών αεροπλάνων έγινε δύο ημέρες αργότερα μετά το πρώτο χτύπημα. Έτσι την Τετάρτη 6 Νοεμβρίου 1940 ένα σμήνος εννέα αεροπλάνων έριξε 36 βόμβες. Μία εξ αυτών, μάλιστα, εξερράγη στον τρούλο της Μεταμόρφωσης και προκάλεσε σοβαρές ζημιές στο ναό. Όσο για τους νεκρούς της δεύτερης κατά σειράς επιδρομής των Ιταλών; Αυτή τη φορά ανήλθαν σε πέντε, με τον κατάλογο των θυμάτων να μεγαλώνει κι άλλο τους επόμενους μήνες από τις αεροπορικές επιδρομές στο Βόλο.
Η Ιταλία όταν εισήλθε στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο τον Ιούνιο του 1940 με την εισβολή της στα εδάφη της Νότιας Γαλλίας, διέθετε ένα στόλο 2.000 πολεμικών αεροσκαφών κάθε τύπου. Κατά την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου η ελληνική αεροπορία διέθετε μόλις 77 αεροπλάνα πρώτης γραμμής, 47 καταδιωκτικά και 30 ελαφρά βομβαρδιστικά. Παρά τη συντριπτική αριθμητική υπεροχή των Ιταλών, οι επιδόσεις των Ελλήνων πιλότων στη μάχη των αιθέρων ήταν αξιέπαινες και κατάφεραν καίρια χτυπήματα εναντίον των εχθρικών δυνάμεων.
Αναμνήσεις βετεράνων από το μέτωπο
Εβδομήντα χρόνια μετά το έπος του 1940, στο Βόλο δεν έχει μείνει κανείς πια από τους αγωνιστές που πολέμησαν στα βουνά της Αλβανίας. Όλοι όσοι βρέθηκαν στο μέτωπο, πλέον έχουν αναπαυθεί, αν και οι θύμησες των Βολιωτών που έλαβαν μέρος στις πολεμικές συγκρούσεις της εποχής εκείνης δεν πρόκειται να ξεχαστούν ποτέ.
Χαρακτηριστικό ήταν το δημοσίευμα του Δημήτρη Μπάτσιου στη «Θεσσαλία» πριν από 35 χρόνια, που περιέγραψε τις αναμνήσεις δύο αγωνιστών του ’40: Του δεκανέα Α. Λέτσιου και του στρατιώτη Δημ. Βοϊβόντα. Ο πρώτος πολέμησε στο ύψωμα 1220, ανατολικά της Κλεισούρας, στην περιοχή Καλίνα, ενώ ο δεύτερος βρέθηκε στο ύψωμα Ροντέν. Ο Λέτσιος περιγράφοντας τη σκηνή του τραυματισμού του από Ιταλούς αλπινιστές, ανέφερε μεταξύ άλλων και το όνομα του αείμνηστου ηθοποιού Λαυρένη Διανέλλου, ο οποίος καταγόταν από τον Αγ. Λαυρέντιο Πηλίου λέγοντας πως τον έκανε εντριβές με κονιάκ που είχε στο παγούρι του… Ο Βοϊβόντας ανήκε στο 3ο ανεξάρτητο τάγμα Βόλου και τραυματίστηκε από τη ρίψη όλμου, με αποτέλεσμα να υποστεί ακρωτηριασμό στο δεξί άκρο. «Στο χειρουργείο μου έκοψαν ένα κόκκαλο 4-5 εκατοστά. Κόντηνε το πόδι μου, αλλά μάκρυνε η ζωή μου», εξομολογήθηκε συγκινημένος στη «Θεσσαλία» πριν από τρεισήμισι δεκαετίες.
Η περιγραφή της προέλασης και η συνθηκολόγηση
Την ώρα που ο Βόλος κινούνταν στο ρυθμό του πολέμου, τα νέα από το μέτωπο ήταν χαρμόσυνα, δείχνοντας για μία φορά ακόμη το μεγαλείο της ελληνικής ψυχής απέναντι στη φασιστική λαίλαπα. Μέχρι τον Δεκέμβριο οι ελληνικές δυνάμεις απώθησαν τους Ιταλούς και προέλασαν επί αλβανικού εδάφους, απελευθερώνοντας κατά σειρά την Κορυτσά, το Πόγραδετς, τους Άγιους Σαράντα, το Αργυρόκαστρο και τη Χειμάρρα. Οι στιγμές ήταν μοναδικές, καθώς ο αλύτρωτος ελληνισμός της Βόρειας Ηπείρου επέστρεφε -μόνο προσωρινά- στην αγκαλιά της Ελλάδας.
Όπως ήταν φυσικό, τα πρωτοσέλιδα των τοπικών εφημερίδων περιέγραψαν με θριαμβευτικό τρόπο τις ελληνικές επιτυχίες. Στις 23/11 διαβάζουμε για την κατάληψη της Κορυτσάς: «Το κρασί του θριάμβου αφρίζοντας μεθάει κάθε ελληνική ψυχή και η αστραπή της λόγχης του τσολιά και του φαντάρου απλώνει επάνω της το ανέσπερο φως της ελευθερίας». Τα Χριστούγεννα του 1940 βρήκαν την Ελλάδα να έχει καταλάβει ήδη τη Χειμάρρα, με τον τίτλο της «Θεσσαλίας» στο φύλλο της 24ης Δεκεμβρίου να είναι χαρακτηριστικός: «Ο νικηφόρος Ελληνικός στρατός εισήλθε εις την ιστορική Χειμάρραν. Συνεχίζεται ασυγκράτητος η προέλασίς μας. Ηχμαλωτίσθη τάγμα μελανοχιτώνων με 30 αξιωματικούς», ενώ το κείμενο καταλήγει: «Νέος θρίαμβος του ηρωϊκού στρατού μας ύψωσεν επάνω εις την ηρωϊκήν αυτήν φωλέαν του ακροκεραυνίου ελληνισμού τη γαλάζια μας σημαία και το πνεύμα της ελευθερίας χαρμόσυνο με της δόξης τα φτερά, ήρθε να εγκατασταθή και πάλι σε μία γνώριμη κατοικία του».
Οι μάχες κορυφώθηκαν τον Μάρτιο του 1941 με την περίφημη «Εαρινή επίθεση» με την κωδική ονομασία «Primavera», με τη μάχη στο ύψωμα 731 στην Κλεισούρα που υπερασπίστηκαν με ηρωισμό οι άντρες του 5ου Συντάγματος Πεζικού υπό τις οδηγίες του ταγματάρχη Δημήτρη Κασλά από το Πουρί Ζαγοράς, να κλείνει κατ’ ουσίαν το κεφάλαιο του ελληνοϊταλικού πολέμου.
Η αποτυχία των ιταλικών επιχειρήσεων σήμανε λίγες ημέρες αργότερα την εμπλοκή της ναζιστικής Γερμανίας. Στις 6 Απριλίου οι δυνάμεις του Χίτλερ ξεκίνησαν την εισβολή τους στα ελληνικά εδάφη. Ο στρατός μας ήδη καταπονημένος δεν μπόρεσε να αντισταθεί στην υπεροπλία της Βέρμαχτ και η συνθηκολόγηση του αντιστράτηγου και μετέπειτα δωσίλογου πρωθυπουργού Γεώργιου Τσολάκογλου τρεις ημέρες μετά το Πάσχα του 1941 στις 23/4, σήμανε την έναρξη της Κατοχής.
Η Περιφερειακή Εφορεία Προσκόπων Μαγνησίας, το 3ο Σύστημα Αεροπροσκόπων και η Ένωση Παλαιών Προσκόπων του 3ου Συστήματος Νέας Ιωνίας, προσκαλούν στις διήμερες εκδηλώσεις Τιμής και Μνήμης της Θυσίας των Προσκόπων του Αϊδινίου, που Θα πραγματοποιηθούν:
Το Σάββατο 8 Ιουνίου στις 19.00 στο Πολιτιστικό κέντρο Ν. Ιωνίας Βόλου (Μανδηλαρά και Σταδίου). Κυριακή 9 Ιουνίου στις 10.30 στο Μνημείο των Πεσόντων Προσκόπων του Άίδινίου, που βρίσκεται στην συμβολή των οδών Ικάρων και Εθνικών Αγώνων (δίπλα στο Στρατόπεδο «Γεωργούλα». Θα προηγηθεί εκκλησιασμός 09:00 στον Ιερό Ναό της Ευαγγελίστριας, στην Νέα Ιωνία. ο Περιφερειακός Έφορος Προσκόπων Μαγνησίας Κωνσταντίνος Αλ. Μαγαλιός
Η εκδήλωση πραγματοποιείται ως επιστέγασμα των εργασιών του εκπαιδευτικού εξ αποστάσεως προγράμματος «Πηλιορείτες Εν Αιγύπτω: Αρχειακή Εθνογραφία με την οπτική των Νέων Τεχνολογιών & του Διαδικτύου» που υλοποιήθηκε από Οκτώβριο 2018 έως το Μαϊο του 2019. Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα προσπάθησε να προσεγγίσει ζητήματα αρχειακής εθνογραφίας επιχειρώντας ένα διεπιστημονικό διάλογο στα αντικείμενα της Ιστορίας, της Λαογραφίας, της Ανθρωπολογίας και του Διαδικτύου. Στην εκδήλωση θα παρουσιαστούν σύντομες εθνογραφίες και ψηφιακές αφηγήσεις (video) με πεδίο εφαρμογής αρχεία των «Πηλιορειτών Εν Αιγύπτω».
Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στο κτίριο Τσικρίκη, Α’ όροφος, Ιάσονος 175 το Σάββατο 8 Ιουνίου 2019, ώρα: 20:00 μ.μ. στο πλαίσιο της Ναυτικής Εβδομάδας και οργανώνεται από την Ακαδημία Λαϊκού Πολιτισμού & Τοπικής Ιστορίας, Μαγνήτων Κιβωτού της Ιεράς Μητρόπολης Δημητριάδος & Αλμυρού και το Εργαστήριο Λαογραφίας & Κοινωνικής Ανθρωπολογίας της Σχολής Κλασσικών & Ανθρωπιστικών Σπουδών του Τμήματος Ιστορίας & Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.
Ειδικότερα, θα παρουσιαστούν οι παρακάτω εργασίες: Η μεταδιδακτορική έρευνα του Δρ Αλέξανδρου Καπανιάρη «Αρχειακή Εθνογραφία & Αναγνώσεις σε Ψηφιακό Περιβάλλον: «Συνομιλώντας» με τα Αρχεία των Πηλιορειτών Εν Αιγύπτω»»: Από το σχεδιασμό και την υλοποίηση στα παραδοτέα (έντυπα και ψηφιακά), Κατερίνα Μήτσιου «Μαρίκα Ρέτσου, η ασυμβίβαστη», Αικατερίνη Καραγκούνη, Η ατμοπλοϊκή εταιρία «Πήλιον», των, Στακού – Νανόπουλου , Θεοδώρα Μοδινού, Ο Γεώργιος Κανισκέρης εκ Μακρυρράχης Πηλίου και ο έτερος Πολύβιος Μοδινός εξ Ομόδου Λεμεσού, Ιωάννης Δημακόπουλος, «Κόριννα»: Ένα ξεχωριστό μαθητικό περιοδικό του Αχιλλοπουλείου Παρθεναγωγείου της Ελληνικής Κοινότητας του Καΐρου, Χρήστος Αγιώτης, Η συνεισφορά των πηλιορειτών της Αιγύπτου στους εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες της Ελλάδος. (1878-1918), Αναστασία Πολίτου, Μαρίνος Παπατόλιας, Η θέση της γυναίκας – υπηρέτριας (υπηρετικού προσωπικού) τον 19ο – 20ο αιώνα στην Ελλάδα και την Αίγυπτο, Βασιλεία Γιασιράνη-Κυρίτση, φιλόλογος-συγγραφέας, Σύντομη περιήγηση στα ελληνικά ιστορικά κοιμητήρια της Αλεξανδρείας και του Καΐρου. Οικογένειες Αιγυπτιωτών Πηλιορειτών στο κοιμητήριο του Βόλου.
Επιστημονικοί υπεύθυνοι του προγράμματος ήταν ο Μανώλης Βαρβούνης, Καθηγητής Λαογραφίας, Πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας & Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και ο Δρ Αλέξανδρος Καπανιάρης, Μεταδιδακτορικός Ερευνητής του Τμήματος Ιστορίας & Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, Διδάσκων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.
Οι Παλαιοί Πρόσκοποι του 58ου Σ.Ν/Π Βόλου έκαναν και φέτος την Πασχαλινή Καλή τους Πράξη, αυτή τη φορά επισκεπτόμενοι το Σουρλίγκειο Ίδρυμα (Γηροκομείο) της Μητρόπολης Δημητριάδος και Αλμυρού, που βρίσκεται στα Κανάλια. Το Γηροκομείο ιδρύθηκε το 1998 επί Μητροπολίτου Χριστοδούλου και το 2001 επί Μητροπολίτου Ιγνατίου θεμελιώθηκε το σημερινό τριώροφο κτήριο με υπόγειο. Οραματιστής και πρωτεργάτης αυτού του σπουδαίου έργου ήταν ο αείμνηστος φιλόλογος και θεολόγος Αθανάσιος Γκαβαρδίνας, ο οποίος ξεκίνησε την λειτουργία του Ιδρύματος ως στέγη φιλοξενίας ατόμων τρίτης ηλικίας αξιοποιώντας την χρηματική δωρεά της αείμνηστης Μαρίας Μανέα-Σουρλίγκα στη μνήμη του αδελφού της Απόστολου Σουρλίγκα. Το Ίδρυμα φιλοξενεί αυτή την περίοδο 30 ηλικιωμένους, άντρες και γυναίκες στις εγκαταστάσεις που ολοκληρώνονται σταδιακά. Ο υπεύθυνος κ. Ιωάννης Μόσχος ενημέρωσε τους παλαιούς προσκόπους σχετικά με την λειτουργία του Ιδρύματος, ενώ στη συνέχεια οι επισκέπτες συνομίλησαν με τις γερόντισσες και τους γέροντες και υποσχέθηκαν ότι θα κρατήσουν αμείωτο το ενδιαφέρον της Ένωσής τους για το έργο του Ιδρύματος. «Φύγαμε χαρούμενοι γιατί για μία ακόμη φορά αξιωθήκαμε να κάνουμε Πράξη την προσκοπική μας Υπόσχεση και τον Νόμο των Προσκόπων, προσφέροντας και παίρνοντας Αγάπη», τόνισαν οι εκπρόσωποι των Παλαιών Προσκόπων.
Το Λύκειο των Ελληνίδων Βόλου οργανώνει ανοικτή εκδήλωση με ομιλητή τον Δημήτρη Τσιλιβίδη, δρ. θεολογίας, ερευνητή-συγγραφέα, ο οποίος θα αναπτύξει το θέμα «Γυναίκες του Βόλου στον Πόλεμο και την Κατοχή. Πνευματική ζωή και ψυχαγωγία στην πόλη».
Συνδιοργανωτές της εκδήλωσης, η οποία θα πραγματοποιηθεί την προσεχή Τετάρτη 13 Φεβρουαρίου και ώρα 7 μ.μ. στην αίθουσα της Λαϊκής Βιβλιοθήκης, είναι το τοπικό τμήμα του Ερυθρού Σταυρού, η Λαϊκή Βιβλιοθήκη Δαμιανού Κυριαζή και το Σώμα Ελληνικού Οδηγισμού Βόλου. O Tσιλιβίδης ως φορέας μνήμης αναζητά να γεφυρώσει τις γενιές. Επιχειρεί να αποτυπώσει τις μνήμες των κατοίκων στον χώρο, την εποχή αυτή. Ανησυχεί μήπως περάσουν στη λήθη και εκφράζει ζωντανά τις εμπειρίες του ξαναχτίζοντας την εποχή του. Η ομιλία του θα επικεντρωθεί στα εξής σημεία: Προσωπικά του βιώματα και άγνωστες μέχρι σήμερα τραγικές πτυχές της περιόδου εκείνης, πληροφορίες βασισμένες σε τεκμηριωμένες αρχειακές πηγές, θα προσφέρουν πολύτιμα στοιχεία στην ιστορία του τόπου μας. Η πόλη του Βόλου έζησε κάτω από απερίγραπτες σε πόνο και θάνατο καταστάσεις στην περίοδο αυτή. Όσο ο Πόλεμος μαινόταν και αργότερα στις μαύρες μέρες της Κατοχής, πολλές Βολιώτισσες επώνυμες και ανώνυμες «βρήκαν τη δύναμη να ξεπεράσουν τις ατομικές, οικογενειακές και συγκυριακές αδυναμίες και να καταθέσουν τη μαρτυρία τους στον αγώνα των μετόπισθεν». Μελετά παραδείγματα αυτών των γυναικών και τα παρουσιάζει. Και είναι ολόκληρη στρατιά τέτοιων γυναικών, που πρόσφερε τις σωματικές, υλικές, πνευματικές, ηθικές δυνάμεις της, με όποιο τρόπο μπορούσε.
Ήταν ένας αγώνας που βοηθούσε ουσιαστικά τον πρώτο, αλλά για τους πολλούς έχει αξιολογηθεί ως αγώνας δεύτερος. Αυτόν τον αγώνα θα ζωντανέψει με την ομιλία του ο Τσιλιβίδης αναφερόμενος σε γυναίκες του Βόλου, νεαρά τότε κορίτσια και μεγαλύτερες στην ηλικία γυναίκες, που είτε ανήκαν σε κοινωνικές συσσωματώσεις είτε όχι, αψήφησαν τα πάντα και στρατεύτηκαν στον υπέρ των πάντων αγώνα. Το μαρτυρολόγιο πολλών από αυτών των γυναικών το επιβεβαιώνει περίτρανα. Από την άλλη πλευρά, δίνει με ζωντανά παραδείγματα την αξία που έχει πάντα η δύναμη του πνεύματος και του πολιτισμού να αφυπνίζει, να ευαισθητοποιεί, να ψυχώνει και να απαλύνει κάθε τι τραγικό. Άνδρες και γυναίκες, προσωπικότητες του Βόλου με πνευματικά ενδιαφέροντα συσπειρώνονται και δημιουργούν εστίες πνευματικές και καλλιτεχνικές. Με μια απίστευτη, για την εποχή, δυναμική προσφέρουν μέσα από την καλλιέργεια και τον πολιτισμό λύτρωση και φως στον χειμαζόμενο πληθυσμό. Εστίες που λειτουργούν ως μυστικό κέντρο αντίστασης ενάντια στη βία. Η ομιλία θα υποστηριχθεί από προβαλλόμενο φωτογραφικό υλικό.
Ένα μεγάλο αφιέρωμα στους Βολιώτες χιονοδρόμους που πολέμησαν στο Μέτωπο, έγινε από την ηλεκτρονική «Μαγνησία στο Πέρασμα του Χρόνου».
Οι διαχειριστές της σελίδας στα κοινωνικά δίκτυα παρουσιάζουν φωτογραφίες , αποσπάσματα από εκδόσεις και τεκμηριωμένα αρχεία. Όλο το υλικό που παρουσιάζεται είναι από την Μαγνησία στο πέρασμα του Χρόνου που συμβάλει καθοριστικά και πολυεπίπεδα στην διατήρηση της ιστορικής μνήμης και τον πολιτισμό:
Στους πρώτους μήνες των πολεμικών επιχειρήσεων του 1940 εκδίδεται διαταγή με την οποία ανακοινώνεται η ίδρυση Τάγματος Χιονοδρόμων στα τέλη του έτους. Ζητείται από τα τμήματα του Ελληνικού Ορειβατικού Συλλόγου να το στελεχώσουν με τρεις λόχους, ο πρώτος από χιονοδρόμους και οι άλλοι δύο από 200 στρατιώτες εμπειροπόλεμους από ορεινές επιχειρήσεις Ευζωνικούς Λόχους. Πάνω από 25 Βολιώτες χιονοδρόμοι κατατάσσονται στο 1ο τάγμα χιονοδρόμων.
Η πρώτη φωτογραφία δείχνει κάποιους από αυτούς πριν φύγουν για το μέτωπο. Είναι ο Γιώργος Νικολούτσος δεύτερος από αριστερά , και ο Πλούτων Λογγίδης πρώτος δεξιά που πάνε για το Τάγμα των Χιονοδρόμων. Τους άλλους δύο δεν τους ξέρουμε. (Αρχείο Θ. Νικολούτσου) Τις περισσότερες πληροφορίες για τη δράση του τάγματος έχουμε κοντά στο τέλος του πολέμου. Στη μάχη στο όρος Κάμια στις 4-5 Απριλίου 1941, «οι χιονοδρόμοι εχρησίμευσαν ως σύνδεσμοι μεταξύ των προκεχωρημένων τμημάτων αποσπάσαντες την ευαρέσκιαν των ανωτέρων τους για το θάρρος, την προθυμείαν και την ταχεία εκτέλεση των αποστολών. Επίσης ως τραυματιοφορείς, με την χρήση ελκύθρων μετέφεραν ταχέως τους τραυματίας εις τους Σταθμούς Επιδέσεως.» λέει ο Λοχαγός Εμμ. Μπαμιέρος στο [1].
Βολιώτες φεύγουν για το μέτωπο. Ειναι ο Γιώργος Νικολούτσος δεύτερος από αριστερά , και ο Πλούτων Λογγίδης πρώτος δεξιά που πάνε για το Τάγμα των Χιονοδρόμων. Τους άλλους δύο δεν τους ξέρουμε. (Αρχείο Θ. Νικολούτσου)
Υπάρχει όμως μια συγκεκριμένη πτυχή της ιστορίας που αξίζει να συζητήσουμε. Αφορά τους Γιώργο Παππά, Πλούτωνα Λογγίδη, Γιώργο Νικολούτσο και Μπάμπη Σοφιάδη. Η ουσία της έχει ήδη δημοσιευθεί [π.χ. 2], αλλά θα παρουσιαστούν εδώ κάποιες καινούργιες λεπτομέρειες και φωτογραφίες που προέρχονται από το αρχείο του Θάνου Νικολούτσου [3] – ανηψιού ενός των χιονοδρόμων. Σήμερα αυτοί που επέζησαν από το μέτωπο έχουν πια φύγει από κοντά μας – ο Σοφιάδης ήταν ο τελευταίος – έφυγε το 2013 [4]. Εμείς απλά και με σεβασμό τους θυμόμαστε επ’ ευκαιρία της εθνικής μας εορτής μ’ αυτή την ανάρτηση.
Στις 4 Απριλίου 1941, οι Βολιώτες χιονοδρόμοι και το Τάγμα τους επιχειρούν στην περιοχή της Κορυτσάς στο ορεινό συγκρότημα της Κάμιας, συγκεκριμένα στην κορυφή το Μνήμα της Γριάς. Σε κάποια στιγμή έρχεται μήνυμα ότι πρέπει να παραλάβουν μερικούς Ιταλούς αιχμαλώτους. Ο επικεφαλής πετάει την ατάκα: » Δεν στέλνουμε αυτούς με τα σανίδια να τους πάρουν;» – εννοούσε προφανώς τα σκι! Στέλνονται ο Πλούτων Λογγίδης, ο Γιώργος Παπάς και ένας πειραιώτης χιονοδρόμος ο Κώστας Καρατζάς. Η ακριβής αλληλουχία των γεγονότων δεν έχει σημασία. Πιθανότατα οι αιχμάλωτοι στάλθηκαν στα μετόπισθεν, αλλά οι Λογγίδης και Παππάς προσχωρήσαν και ενεπλάκησαν σε περαιτέρω συμπλοκή. Ο Ν. Στουρνάρας [2] λέει ότι μετά από ανταλλαγές πυρών με ιταλική μονάδα, ο Λογγίδης που μιλούσε ιταλικά (είχε γεννηθεί στην Τεργέστη) έπεισε τους Ιταλούς να παραδοθούν. Αλλά η επιτυχία ήταν πρόσκαιρη γιατί εκδηλώθηκε μεγάλη ιταλική αντεπίθεση με βολές πυροβολικού και όλμων. Οι δύο βολιώτες είναι καθηλωμένοι. Σε άλλη θέση σχετικά κοντά τους βρίσκεται ο Γιώργος Νικολούτσος. Μια από τις βολές εξερράγη ακριβώς ανάμεσα στους δύο φίλους. «Μας τίναξε ψηλά», θα πει ο Λογγίδης σε συνέντευξη του στην Θεσσαλία αρκετά χρόνια αργότερα [4]. «Τον Παππά τον βρήκε ένα βλήμα στον λαιμό. Το γενναίο παλικάρι κατάλαβε το τέλος του και κρατώντας με το ένα χέρι τον λαιμό του, σήκωσε το χέρι για να μας χαιρετήσει». O Λογγίδης βαριά τραυματισμένος δεν μπορεί να μετακινηθεί. Ένας άλλος στρατιώτης – μάλλον ο Ανδρεάς Μπάρτσιος, τον σκεπάζει με ένα κομμάτι από ιταλικό αντίσκηνο και γυρίζει για να στείλει τραυματιοφορείς να τον παραλάβουν. Οι τραυματιοφορείς βρίσκουν τον βαριά τραυματισμένο Λογγίδη, αλλά όχι τον Παππά. Την άλλη μέρα και αφού τα πυρά έχουν κοπάσει, φεύγει ακόμα μια αποστολή να περισυλλέξει τον Παππά. Μετά από λίγες ώρες – ο Μπάμπης Σοφιάδης μεταφέρει τα νέα στον Γιώργο Νικολούτσο που ήταν αδελφικός φίλος του Παππά. «Βρήκαμε τον Παππά στην θέση Κάμια νεκρό και τον θάψαμε. Βάλαμε για σταυρό ένα ζευγάρι σπασμένα σκι.»
Γιώργος Παππάς Μέλος Ε.Ο.Σ. πρωταθλητής σκι. Βολιώτης πεσών του Αλβανικού Μετώπου (επιχρωματισμένη φωτογραφία, Ν. Στουρνάρα . Συμφωνα με το [1], «γεννήθηκε στο Βόλο το 1912. Έκανε τις γυμνασιακές του σπουδές στο Παρίσι,στο ινστιτούτο Βενσάν. Έπειτα θα σπουδάσει χημικός μηχανικός στην Ελβετία. Άνθρωπος με φοβερή ροπή στον αθλητισμό. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα διορίζεται στο Γενικό Χημείο του Κράτους στην Θεσσαλονίκη και θ΄ασχοληθεί με πολλά αθλήματα. Μέλος του Ορειβατικού Συλλόγου Βόλου θα διακριθεί σε τοπικούς και Πανελλήνιους αγώνες χιονοδρομίας. Χρυσά Βραβεία και το βάθρο του νικητή στο ‘‘σύνθετο τεχνικής Κατάβασης‘‘ με τον συναθλητή Πλούτωνα Λογγίδη τους έκανε φίλους αχώριστους.Συγκλονισμένος από το χαμό του φίλου ο Νικολούτσος παίρνει διαταγή να μεταφέρει με την βοήθεια τραυματιοφορέων τον Λογγίδη στην Θεσσαλονίκη. Ο Λογγίδης είχε δεχθεί συνολικά 17 θραύσματα – επτά από τα οποία έμειναν για πάντα στο σώμα του. Τον μεταφέρουν πρώτα σε ένα ορεινό χειρουργείο. Λέει ο ίδιος ο Λογγίδης στην συνέντευξη του στην Θεσσαλία [3]: «Την νύχτα προσπαθήσαμε να κοιμηθούμε πλάτη-πλάτη και το πρωί ξημερωθήκαμε ευτυχώς ζωντανοί, ενώ από τους άλλους οι περισσότεροι τραυματίες είχαν κατά την διάρκεια της νύχτας ξεψυχήσει. Οι βαριά τραυματισμένοι τόσο πολλοί και οι γιατροί λίγοι. Το δικό μου πόδι ετοιμάστηκε ώστε το πρωί να το κόψουν με το πριόνι». Ο Λογγίδης αρνούνταν πεισματικά να του κόψουν το πόδι, και ο Νικολούτσος συνεπικουρούσε. Οι γιατροί υπαναχωρούν και έτσι τον στέλνουν στην Κορυτσά (με τεράστιο κίνδυνο φυσικά). Συνεχίζει ο Λογγίδης: «Ακολουθεί η μεταφορά μου στην Κορυτσά όπου διανυκτερεύσαμε με τον Γιώργο Νικολούτσο. Εκεί βρήκα τον φίλο γιατρό Λάζαρο Σκούφο (χιονοδρόμος κι’ αυτός) που μου έβαλε επιτέλους το πόδι στο γύψο». Τελικά και ο Πλούτων Λογγίδης σώθηκε και το πόδι του. Σε λίγο μεταφέρεται στο νοσοκομείο της Φλώρινας. Από εκεί μαζί με 400 άλλους τραυματίες φορτώνονται σε ένα τραίνο για να μεταφερθούν στην Αθήνα. Όμως το μέτωπο καταρρέει και οι Γερμανοί προελαύνουν. Έλληνες και Εγγλέζοι ανατινάζουν πολλές γέφυρες για να δυσκολεύσουν την προέλαση των Γερμανών. Έτσι το τρένο δεν φτάνει ποτέ στο προορισμό του. Οι τραυματίες και ο Λογγίδης μεταφέρονται στην Σκύδρα του νομού Πέλλης. Εκεί οι ντόπιοι τους περιθάλπουν και σώζουν πολλούς από τους τραυματίες… Στο μεταξύ η Ελλάδα έπεσε. Αρκετά μετά την συμφωνία με τους Γερμανούς, οι τραυματίες μεταφέρονται στην Θεσσαλονίκη. Ο Λογγίδης θα γυρίσει στο Βόλο αργότερα, αφού ανάρρωσε, αλλά με πολλά βλήματα στο σώμα του. Ο Νικολούτσος ακολούθησε την δραματική πορεία της επιστροφής όπως και άλλοι ήρωες της Αλβανίας. Περπατώντας για μέρες κατάφερε να γυρίσει στον Βόλο.
«Βρήκαμε τον Παππά στην θέση Κάμια νεκρό και τον θάψαμε. Βάλαμε για σταυρό ένα ζευγάρι σπασμένα σκι.» H ζωγραφική αναπαράσταση είναι από το βιβλίο του Ν. Στουρνάρα
Η τρίτη φωτογραφία βρέθηκε χρόνια μετά στα πράγματα του Γιώργου Νικολούτσου. Είναι μικρή και κακοεστιασμένη. Δεν ξέρουμε που είναι, ποιος την έβγαλε, πως του την έδωσε. Να είναι από την επιστροφή. Ποιος ξέρει;… (από το αρχείο του Θάνου Νικολούτσου) Η βολιώτικη παρέα θα ξανανταμώσει και κάποιοι από «αυτούς με τα σανίδια» θα ξαναχαρούν τα βουνά όπως πριν. Όμως κομμάτι από την καρδιά τους έμεινε στα βουνά της Αλβανίας, θαμμένο κάτω από το σταυρό με τα σκι. Τον νεκρό Γιώργο Παππά τιμήσε ο ΕΟΣ με προτομή κοντά στο καταφύγιο στις Αγριόλευκες στις 22-11-1980. Η φωτογραφία είναι από τις σχετικές εκδηλώσεις.
Η φωτογραφία αυτή βρέθηκε χρόνια μετά στα πράγματα του Γιώργου Νικολούτσου. Είναι μικρή και κακοεστιασμένη. Δεν ξέρουμε που είναι, ποιος την έβγαλε, πως του την έδωσε.Να είναι από την επιστροφή. Ποιος ξέρει;… (από το αρχείο του Θάνου Νικολούτσου)Τον νεκρό Γιώργο Παππά τιμήσε ο ΕΟΣ με προτομή κοντά στο καταφύγιο στις Αγριόλευκες στις 22-11-1980. Η φωτογραφία είναι από τις σχετικές εκδηλώσεις.
ΣΗΜ. [1] ΕΟΣ Βολου «Μια πορεία 80 χρόνων 1930-2010», Εκδοση ΕΟΣ Βόλου, 2010. [2] Ν. Στουρνάρα “Μαγνησία 1941-42 Η τραγωδία της Κατοχής”, ιδιωτική έκδοση 1985. [3] «Έφυγε ο Μπάμπης Σοφιάδης», Ταχυδρόμος 1/9/2013 http://www.taxydromos.gr/…/69264-efyge-o-mpamphs-sofiadhs.h… [4] Συνέντευξη Π. Λογγίδη στην Θεσσαλία στις 9/11/79 – μου την μετέφερε ο αγαπητός φίλος Θάνος Νικολούτσος – ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ!… [5] Φωτογραφίες (η φωτογραφία των τεσσάρων, αυτή της «επιστροφής», και της τελετής για την προτομή του Παπά) και πολλές πληροφορίες είναι από το Θάνο Νικολούτσο
Ανάγεται στο 1890, περίπου, και αποτυπώνει την εικόνα του λιμανιού της εποχής εκείνηςΣτιγμιότυπα του μακρινού παρελθόντος από τον Βόλο, τη Θεσσαλία και
την Ελλάδα, κοσμούν τις συλλογές της βιβλιοθήκης του Κογκρέσου στην
Αμερική, καθιστώντας ευρύτερα γνωστή την ιστορική διαδρομή της περιοχής
στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η φωτογραφία του παλιού Βόλου, ειδικότερα, ανάγεται περίπου στο 1890
και αποτυπώνει την εικόνα του λιμανιού, πολλές δεκαετίες πριν τη
δημιουργία σύγχρονων υποδομών. Οι φωτογραφίες που απεικονίζουν τη
Θεσσαλία στην αντίστοιχη χρονική περίοδο προέρχονται από τα Μετέωρα, τον
Πηνειό και την κοιλάδα των Τεμπών, ενώ την πλούσια και σπάνια συλλογή
κοσμούν επίσης φωτογραφίες από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου τα τελευταία χρόνια ψηφιοποιεί και αφήνει
«ελεύθερα» στο κοινό πλήθος ιστορικών αρχείων και φωτογραφιών. Μια από
τις συλλογές της που έχει ψηφιοποιηθεί είναι και αυτή των εκτυπώσεων που
έχουν παραχθεί με τη μέθοδο του Photochrom. Το Photochrom είναι μια διαδικασία για την παραγωγή χρωματισμένων εικόνων από ασπρό μαυρα
φωτογραφικά αρνητικά, μέσω της άμεσης φωτογραφικής μεταφοράς αρνητικού
σε πινακίδες τύπου λιθογραφίας. Η διαδικασία είναι μια φωτογραφική
παραλλαγή χρωμολιθογραφίας. Η συλλογή εκτυπώσεων Photochrom της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου έχει
σχεδόν 6.000 φωτογραφίες από την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή και 500 από
τη Βόρεια Αμερική, και είναι κυρίως από το 1890 έως το 1910. Οι
εκτυπώσεις αυτές δημιουργήθηκαν από την Photoglob Company στη Ζυρίχη της
Ελβετίας και την Detroit Publishing Company στο Μίσιγκαν. Οι έγχρωμες
αυτές εικόνες μοιάζουν με φωτογραφίες, αλλά στην πραγματικότητα είναι
φωτολιθογραφίες με μελάνι. Σε αυτή τη συλλογή της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου συμπεριλαμβάνονται
53 μοναδικές φωτογραφίες από την Ελλάδα, οι οποίες υπολογίζεται ότι
χρονολογούνται από το 1890 έως το 1910.
Επετειακό έτος, για τον Giorgio de Chirico, (Τζόρτζιο ντε Κίρικο),
εκατόν τριάντα χρόνια από τη γέννησή του και σαράντα χρόνια από τον
θάνατο του Ιταλού ζωγράφου, που γεννήθηκε στις 10 Ιουλίου 1888 στον Βόλο
και πέθανε στις 20 Νοεμβρίου 1978.
Ο μεγάλος ζωγράφος έγινε παγκόσμια γνωστός για τη Μεταφυσική Ζωγραφική,
ρεύμα που διαμόρφωσε με τον Carlo Cara, αλλά και για την επιρροή που
άσκησε σε καλλιτεχνικά ρεύματα του εικοστού αιώνα, όπως ο υπερρεαλισμός
και η Νέα Αντικειμενικότητα. Τα θεμέλια της μεταφυσικής οπτικής και του
προσωπικού ύφους του Ντε Κίρικο τέθηκαν χωρίς αμφιβολία κατά τη διάρκεια
της παραμονής του στο Μόναχο, όπου ήρθε σε επαφή με τον μαγικό ρεαλισμό
του Arnold Boecklin, τον συμβολισμό του Max Klinger, τη φιλοσοφία του
Arthur Schopenhauer και τις ψυχολογικές θεωρίες του Otto Weiniger. Οι
πίνακες του διέπονται από οραματικά και ποιητικά στοιχεία, ενώ
χαρακτηρίζονται από την ιδιαίτερη έμφαση του Ντε Κίρικο σε αινιγματικές
συνθέσεις και στην αμφισημία των αντικειμένων. Το νεοκλασικό ύφος που
υιοθέτησε μετά το 1919, όπως και σχεδόν το σύνολο των έργων του μετά την
περίοδο της Μεταφυσικής Ζωγραφικής του, θεωρήθηκε από πολλούς κριτικούς
υποδεέστερο, ωστόσο η παραγωγή του κατά την περίοδο 1911-19
αναγνωρίζεται από την πλειοψηφία τους ως σημαντική και ξεχωριστή στην
ιστορία της μοντέρνας τέχνης. Πώς όμως και γεννήθηκε στον Βόλο ο Ντε Κίρικο;
Toν Σεπτέμβριο του 1881 υπογράφηκε μεταξύ της κυβέρνησης Κουμουνδούρου
και του Evaristo De Chirico (Εβαρίστο ντε Κίρικο), μηχανικού, εκπροσώπου
του τραπεζίτη της Κωνσταντινούπολης Θεοδ. Μαυρογορδάτου, σύμβαση
κατασκευής σιδηροδρομικής γραμμής από Βόλο στη Λάρισα. Ο Evaristo De
Chirico ήταν ο πατέρας του μεγάλου ζωγράφου Giorgio De Chirico και μαζί
με άλλους μηχανικούς ίδρυσε κατασκευαστική εταιρεία και ανέλαβε την
κατασκευή των Θεσσαλικών Σιδηροδρόμων.
Στις 22 Απριλίου του 1884 έγιναν στον Βόλο τα εγκαίνια του Σιδηροδρόμου, με την παρουσία του βασιλιά Γεωργίου Α’.
Στα εγκαίνια έγιναν τα αποκαλυπτήρια του καλλιτεχνικού μνημείου της
Αθηνάς με την προτομή του Γεωργίου Α’, έργα και τα δύο του Ιταλού γλύπτη
Previsan. Και τα δύο αυτά αγάλματα υπάρχουν σήμερα στον χώρο μπροστά
στον σιδηροδρομικό σταθμό του Βόλου.
Έτσι δημιουργήθηκε ο Σιδηροδρομικός Σταθμός, ο οποίος, όπως μας
πληροφορεί ο Μιχ. Γρηγορόπουλος, στο βιβλίο του «Περιήγησις εν Ελλάδι»,
«εν μέσω των περιβαλλόντων αυτόν αμφιλαφών δένδρων προσομοιάζει ωραία
εξοχική επαύλει».
Στη συνέχεια το 1893 άρχισε η κατασκευή του της σιδηροδρομικής γραμμής
Βόλου – Λεχωνίων – Μηλεών, η οποία αποπερατώθηκε τον Ιούλιο 1903.
Κατά τη διάρκεια της παραμονής στον Βόλο, του Εβαρίστο ντε Κίρικο με τη
σύζυγό του επίσης Iταλίδα Τζέμα ντε Κίρικο, γεννιέται στην πόλη μας ο
μεγάλος ζωγράφος.
Τόσο για το ζωγράφο Ντε Κίρικο, όσο και για τους Θεσσαλικούς
Σιδηροδρόμους έχουν γίνει επανειλημμένα εκδηλώσεις και το 1995
διοργανώσαμε ως ΔΗΚΙ (Δημοτικό Κέντρο Ιστορίας του Δήμου Βόλου),
ημερίδα*, επί Δημαρχίας Δημ. Πιτσιώρη.
«Αρχαιολόγο»,
«Έκτωρ και Ανδρομάχη» από την πρώτη βόλτα στην Corso Mazzini, τον
κεντρικότερο δρόμο της Κοζέντσα. Η πόλη της Ν. Ιταλίας βρίσκεται στην
Καλαβρία, όπου και τα ελληνόφωνα χωριάΠόσο όμως ως πόλη έχουμε αξιοποιήσει τους Ντε Κίρικο;
Αν κάποιος ξένος επισκεφθεί την πόλη πού θα δει τους Ντε Κίρικο;
Α. Τρενάκι. Επαναλειτουργία στη γραμμή Βόλος – Λεχώνια- Μηλιές.
Μεγάλη η κληρονομιά που μας άφησε ο πατέρας Ντε Κίρικο, το τρενάκι του
Πηλίου, το οποίο αφού η χούντα το κατήργησε το 1971, επανήλθε σε
λειτουργία με τις προσπάθειες του συλλόγου «Φίλοι του Τραίνου»,
(Δαμίγος, Καραθάνου, Σκυργιάννης κ.ά.) που συνέβαλαν και ανέστησαν το
τρενάκι.
Ο «πολιτισμός» και πάλι δεν άντεξε το τρενάκι να περνά μέσα από την πόλη
και την οδό Δημητριάδος και έτσι το εξοβελίσαμε στα βουνά, ώστε να μην
ενοχλεί και να κάνει την «ουδέτερη» διαδρομή Λεχώνια – Μηλιές.
Ήταν λάθος μας που επικαλύψαμε τις γραμμές της Δημητριάδος και δεν
αξιοποιήσαμε το τρενάκι, ώστε αυτό να περνά μέσα από την πόλη, ακόμη και
ως τραμ, που λειτουργούσε παλιότερα.
Σήμερα, όπου βλέπουμε στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις κεντρικά τμήματα να
πεζοδρομούνται, και το αυτοκίνητο να εκδιώκεται από το κέντρο των
πόλεων, ακόμη και η Πανεπιστημίου στην Αθήνα πρόκειται να πεζοδρομηθεί,
είναι η ώρα να δούμε με άλλη ματιά το τρενάκι, το οποίο έχει
χαρακτηρισθεί ως διατηρητέο μνημείο τέχνης.
Από μόνο του το τρενάκι θα μπορούσε να κάνει παγκοσμίως γνωστό το Βόλο,
διότι η πολιτιστική κληρονομιά που λέγεται τρενάκι Πηλίου έχει ήδη
προκαλέσει το παγκόσμιο ενδιαφέρον, απλά εμείς δεν φροντίσαμε να το
αξιοποιήσουμε όσο του αξίζει, μια και στην ιστορία των σιδηροδρόμων το
τρενάκι κατέχει πρωτεύουσα θέση.
Είναι βέβαιο ότι τα επόμενα χρόνια το τρενάκι θα καθιερωθεί ως ζωντανό
στοιχείο της πόλης αν θέλουμε να ονομάζεται η πόλη μας ευρωπαϊκή και όχι
οπισθοδρομική, μία πόλη που πρέπει να στηριχθεί στο τετράπτυχο Βόλος –
Πήλιο – Ντε Κίρικο – Αργώ.
Β. Ο Σιδηροδρομικός Σταθμός Βόλου.
Είναι γεγονός ότι όταν δημιουργήθηκε το κτίριο του Σιδηροδρομικού
Σταθμού έμοιαζε με έπαυλη και η αρχιτεκτονική του αξία αναγνωρίζεται και
σήμερα. Πού είναι όμως οι Ντε Κίρικο;
Όταν έρχεται ένας ταξιδιώτης ή φεύγει από το σιδηροδρομικό σταθμό δεν αντιλαμβάνεται καμία παρουσία των Ντε Κίρικο.
Το στρογγυλό ρολόι «σήμα κατατεθέν» των απανταχού σιδηροδρομικών σταθμών του κόσμου στην πόλη μας δεν υπάρχει.
Είναι το ρολόι που έχει αποτυπώσει σε πολλούς πίνακες ο ζωγράφος Ντε Κίρικο, όπως αποτύπωσε και το τρενάκι.
Ούτε επίσης μία αφίσα με ένα έργο του Ντε Κίρικο θα δει κανείς στην αίθουσα αναμονής ή στα γραφεία των υπαλλήλων.
Αυτό που άμεσα και χωρίς κόστος μπορεί να γίνει είναι να τοποθετηθούν
στην αίθουσα αναμονής του σιδηροδρομικού σταθμού (τώρα επισκευάζεται),
αλλά και στα γραφεία αφίσες με έργα του Τζόρτζιο ντε Κίρικο και μάλιστα
αυτά που να αποτυπώνουν το τρενάκι. Επίσης δύο φωτογραφίες μία του
Εβαρίστο Ντε Κίρικο και μία του Τζόρτζιο ντε Κίρικο σε κορνίζες και λίγα
λόγια βιογραφικά (δίγλωσσο) για τον καθένα και τη σύνδεσή τους με την
πόλη.
Επίσης θα μπορούσαμε να φιλοτεχνήσουμε δύο προτομές για τους Ντε Κίρικο και να τοποθετηθούν σε περίοπτη θέση του σταθμού.
Το
στρογγυλό ρολόι «σήμα κατατεθέν» των σιδηροδρομικών σταθμών του κόσμου
στην πόλη μας δεν υπάρχει. Το ρολόι έχει αποτυπώσει σε πολλούς πίνακες ο
ζωγράφος Ντε Κίρικο, όπως αποτύπωσε και το τρενάκιCozenza, κι… όμως δεν είναι Βόλος.
Με τύχη αγαθή και φιλοξενία των αγαπητών Ντάριο και Ελένης βρέθηκα, το
περασμένο καλοκαίρι, στη Κοζέντσα, μία πόλη στη Νότιο Ιταλία, στην
Καλαβρία, όπου και τα ελληνόφωνα χωριά.
Με την πρώτη βόλτα στον κεντρικότερο δρόμο της, στην Corso Mazzini,
εντυπωσιάζεται κανείς από τα μεγάλα και ψηλά μπρούντζινα αγάλματα,
αντίγραφα έργων του Τζόρτζιο ντε Κίρικο. Αναρωτήθηκα αν είχε σχέση ο Ντε
Κίρικο με την Κοζέντσα. Καμία, απλώς εκτίμησαν το έργο του και
διακόσμησαν το κεντρικότερο δρόμο τους με τους Αρχαιολόγους, Έκτωρ και
Ανδρομάχη, Μεγάλο Μεταφυσικό.
Και μάλιστα έκαναν και κάτι πιο ευρηματικό ανέβασαν στο You Tube βίντεο
με την Corso Mazzini, την κεντρική αγορά δηλαδή και τα αγάλματα του Ντε
Κίρικο, το οποίο μπορεί να δει κανείς.
Αυτό που δεν έκανε ο Βόλος το πραγματοποίησε η Κοζέντσα, κι ας μην είναι η γενέτειρα του Ντε Κίρικο.
Τέσσερα – πέντε μεγάλα αγάλματα του Ντε Κίρικο είναι επιβεβλημένο να
τοποθετηθούν στο πιο πολυσύχναστο σημείο της πόλης στην παραλία του
Βόλου, η οποία ειρήσθω εν παρόδω, θα έπρεπε να αποκτήσει χαρακτήρα
πεζόδρομου και όχι εν δυνάμει οδού.
Είναι γεγονός ότι η πόλη τα τελευταία χρόνια έχει παρουσιάσει μία
πολιτιστική κάμψη (λόγω οικονομικής κρίσης και Δημοτικής Αρχής) μέχρι
και τα μπρούντζινα αγάλματα αφαιρέθηκαν μπροστά από το Δημαρχείο για να
πωληθούν ως μέταλλο!, χωρίς φυσικά να αντικατασταθούν. Η πόλη χρειάζεται
ένα πολιτισμικό σοκ για να αρχίσει η πολιτιστική ανάκαμψη, και πάντως
αν και η σημερινή συγκυρία δεν βοηθά στα επόμενα χρόνια αυτό θα συμβεί. *βλ. σχετική έκδοση πρακτικών, Χρ. Φώτου, Ο Βόλος και οι Θεσσαλικοί Σιδηρόδρομοι 1882 – 1906
Το σκληρό πρόσωπο του πολέμου. Νεκροί από τους βομβαρδισμούς στο Βόλο, με τα άψυχα κορμιά να προκαλούν δέος μέχρι και σήμερα
Άποψη του τρούλου στο ναό της Μεταμόρφωσης, που υπέστη ζημιές από τις ιταλικές βόμβες τον Νοέμβριο του 1940
Ένα μεγάλο αφιέρωμα στους Βολιώτες χιονοδρόμους που πολέμησαν στο Μέτωπο, έγινε από την ηλεκτρονική «Μαγνησία στο Πέρασμα του Χρόνου».
